Vì sao thị trường khó chống đỡ trước cú sốc năng lượng do xung đột Mỹ - Iran?

(Ảnh minh họa)

Eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu - gần như bị đóng trong vài ngày. Giá dầu vượt 100 USD/thùng. Qatar viện dẫn “bất khả kháng” đối với nguồn cung khí sau các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái vào Ras Laffan, cơ sở LNG lớn nhất thế giới. Cơ quan Năng lượng Quốc tế gọi đây là cuộc khủng hoảng an ninh năng lượng toàn cầu nghiêm trọng nhất lịch sử - nhưng trước đó thị trường vẫn bình lặng. Tôi đã thấy điều này trước đây, và đó là tín hiệu cảnh báo giống giai đoạn đầu khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Năm 2006, khi phụ trách rủi ro thị trường khu vực châu Mỹ tại HSBC và xây dựng các kịch bản kiểm tra sức chịu đựng cho hội đồng quản trị Mỹ, tôi đặt câu hỏi: Tỷ lệ vỡ nợ cho vay dưới chuẩn phải tăng bao nhiêu thì trái phiếu xếp hạng A bắt đầu thua lỗ? Chúng tôi chọn 10 trái phiếu phát hành trong 12 tháng trước. Câu trả lời là phép tính cơ học: Tăng 3 điểm phần trăm, bất kể tổ chức phát hành.

Thị trường gần như miễn nhiễm với điều này.

Cỗ máy chứng khoán hóa thế chấp (MBS) vẫn vận hành dù cấu trúc cho thấy gần như không có biên an toàn. Nhờ hành động của hội đồng quản trị, HSBC là một trong số ít tổ chức giảm mức độ phơi nhiễm trước khi khủng hoảng bùng phát rõ ràng.

Điểm then chốt là: Thị trường định giá sự vắng mặt của khủng hoảng thấy được, chứ không định giá khả năng chống chịu thực sự. Hai điều này không giống nhau. Khi khủng hoảng xảy ra, chúng đối lập nhau.

Có ba yếu tố củng cố sự nhầm lẫn này. Giả thuyết thị trường hiệu quả cho rằng thị trường ổn định là bằng chứng của nền tảng vững chắc. Hàng chục năm can thiệp của ngân hàng trung ương khiến thị trường tin rằng biến động luôn bị kiềm chế, làm giá rủi ro giảm và bị hiểu nhầm là rủi ro thực sự giảm. Thị trường cũng trừng phạt nặng những hành động đi ngược số đông: các doanh nghiệp và lãnh đạo hành động theo rủi ro cực đoan nhưng chưa xảy ra đúng thời điểm thị trường sẽ bị giảm định giá và mất uy tín ngay lập tức.

Phản ứng hợp lý của hội đồng quản trị là công bố rủi ro nhưng không hành động: Ghi chú rủi ro, đáp ứng yêu cầu kiểm toán, tránh bị thị trường trừng phạt nếu hành động.

Từ tháng 1/2023, 338 công ty đã nộp 1.168 báo cáo 10-K và 10-Q, đề cập rủi ro vận tải qua Biển Đỏ - một tín hiệu có ý nghĩa pháp lý theo tiêu chuẩn của Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ, trải rộng trên 20 lĩnh vực. Thị trường không định giá những rủi ro này. Rủi ro được công bố và rủi ro được định giá không phải là một.

Không ai đặt câu hỏi tương tự MBS cho khu vực Vịnh: Cần leo thang địa chính trị đến mức nào để phá vỡ chuỗi cung ứng khi không có phương án thay thế cho eo biển Hormuz? Câu trả lời đã có trong dữ liệu, giống như năm 2006: Một điểm nghẽn duy nhất cho 1/5 thương mại năng lượng toàn cầu, không có dự phòng, căng thẳng kéo dài hàng thập kỷ. Nhưng thị trường không phản ánh điều đó. Ảo giác an toàn tồn tại cho đến khi sụp đổ.

Tín hiệu đã có với những ai theo dõi đúng biến số. Không phải giá thị trường, mà là mối liên hệ của bốn yếu tố cấu trúc: Đòn bẩy cưỡng ép giữa các quốc gia thông qua phụ thuộc then chốt; sự mong manh của các giả định đồng thuận về ổn định thể chế; năng lực chính sách để hấp thụ cú sốc; và khoảng cách giữa sự ổn định bề mặt với khả năng chống chịu thực sự.

Khi theo dõi cùng lúc, chúng cho thấy một bức tranh rõ ràng: Hành lang Trung Đông đã vượt ngưỡng rủi ro từ tháng 6/2023, trước sự kiện 7/10 bốn tháng; Israel ở mức rủi ro cao trong bảy tháng liên tiếp đến đợt đối đầu trực tiếp tháng 4/2024; bốn trong năm quốc gia trọng điểm cùng chịu áp lực vào tháng 6/2025, tám tháng trước các cuộc tấn công tháng 2.

Khoảng cách giữa định giá của thị trường và thực tế cấu trúc đã nới rộng gần ba năm.

MBS dưới chuẩn năm 2006 và Iran năm 2026 bề ngoài khác nhau, nhưng câu hỏi cốt lõi giống nhau: Một “hành lang an toàn” có thể chịu được bao nhiêu áp lực trước khi sụp đổ? Trong cả hai trường hợp, câu trả lời có thể biết trước. Nhưng các hội đồng quản trị đều gán xác suất “hợp lý” nhưng không hiệu quả cho những kịch bản vượt ngoài trải nghiệm của họ.

Sự bền vững tưởng như có thật thực chất không chịu tải. Vấn đề là bạn kiểm tra nó trước - hay chỉ nhận ra giới hạn khi đã quá muộn.

Xung đột leo thang ở Trung Đông có thể dẫn đến cú sốc năng lượng toàn cầu?

Sẽ có cú sốc năng lượng tồi tệ nhất từ trước đến nay?

Phong tỏa eo biển Hormuz: Trung Quốc đối mặt cú sốc năng lượng ra sao?

Pakistan chống chịu cú sốc năng lượng nhờ phát triển điện mặt trời

Nh.Thạch

AFP