Thượng đỉnh Mỹ - Trung: Dầu Iran và Hormuz trở thành tâm điểm năng lượng

Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đón Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tại Nhà Trắng ngày 24/9, trong chuyến thăm Washington đầu tiên của ông Tập trong hơn một thập niên. Hai bên bước vào cuộc gặp trong bối cảnh quan hệ Mỹ-Trung vẫn căng thẳng về thương mại, công nghệ, Đài Loan và đặc biệt là cuộc chiến Iran kéo dài từ cuối tháng 2.

Đối với Washington, Iran trở thành một vấn đề kinh tế ngày càng quan trọng vì xung đột đã làm gián đoạn nguồn cung dầu khí Trung Đông, đẩy giá nhiên liệu và chi phí vận tải lên cao. Đối với Bắc Kinh, đây lại là vấn đề an ninh năng lượng trực tiếp: Trung Quốc là khách hàng lớn nhất của dầu Iran và có quan hệ kinh tế đặc biệt với Tehran.

Theo hãng tin Reuters, Mỹ muốn tận dụng ảnh hưởng của Trung Quốc đối với Iran để thúc đẩy Tehran chấm dứt chiến tranh. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent trước đó xác nhận Washington và Bắc Kinh đã có các cuộc trao đổi riêng về quan hệ tài chính của Trung Quốc với Iran, và vấn đề này dự kiến tiếp tục được thảo luận giữa ông Trump và ông Tập.

Dầu Iran duy trì sức hút tại Trung Quốc

Theo S&P Global, Trung Quốc nhập khoảng 1,8 triệu thùng/ngày dầu có nguồn gốc Iran trong tháng 8, cao hơn đáng kể lượng dầu nhập từ Ả Rập Xê-út khoảng 700.000 thùng/ngày trong cùng tháng. Tổng nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc từ tất cả nguồn trong tháng 8 khoảng 8 triệu thùng/ngày.

Điều đó khiến Trung Quốc trở thành mắt xích quan trọng trong khả năng duy trì nguồn thu dầu mỏ của Iran.

Reuters cũng từng đưa tin Tehran sử dụng các cơ chế thương mại kiểu hàng đổi hàng và mạng lưới trung gian để né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ, qua đó tiếp tục bán dầu và mua hàng hóa từ Trung Quốc.

Vì vậy, nếu Washington muốn gây sức ép kinh tế lên Iran, Trung Quốc là một trong những điểm mà Mỹ khó bỏ qua.

Tuy nhiên, Bắc Kinh có rất ít động lực để tự nguyện cắt dầu Iran. Đây là mâu thuẫn cốt lõi trong hồ sơ năng lượng Mỹ-Trung.

Washington muốn Trung Quốc gây sức ép lên Tehran, hạn chế mua dầu Iran và sử dụng ảnh hưởng kinh tế để thúc đẩy Iran trở lại đàm phán. Trong khi đó, Bắc Kinh có ba lợi ích khác.

Thứ nhất, dầu Iran giúp Trung Quốc đa dạng hóa nguồn cung trong lúc nguồn dầu Trung Đông đang chịu rủi ro địa chính trị cực lớn.

Thứ hai, dầu Iran thường được giao dịch với mức chiết khấu và qua những cấu trúc thương mại ngoài hệ thống tài chính phương Tây, tạo ra lợi ích kinh tế cho các bên tham gia.

Thứ ba, Trung Quốc không muốn tạo tiền lệ rằng Washington có thể sử dụng hệ thống trừng phạt của Mỹ để quyết định Trung Quốc được phép mua dầu từ quốc gia nào.

Trang S&P Global dẫn lời học giả Erica Downs của Đại học Columbia nhận định rằng khó có khả năng Trung Quốc thay đổi chính sách nhập khẩu hoặc xuất khẩu dầu chỉ vì yêu cầu của ông Trump.

"Chìa khóa" eo biển Hormuz

Một điểm rất đáng chú ý là dầu Iran và Hormuz không thể tách rời.

Ngay cả khi Trung Quốc tiếp tục muốn mua dầu Iran, việc vận chuyển trở nên khó khăn hơn nhiều khi giao thông qua Hormuz bị gián đoạn. Reuters cho biết từ khi Mỹ tái lập phong tỏa Iran ngày 14/7, không có lô dầu thô Iran mới nào vận chuyển thành công qua Hormuz tới Trung Quốc, theo dữ liệu của Kpler, Vortexa và TankerTrackers.

Bởi vậy, đối với Bắc Kinh, ưu tiên năng lượng không nhất thiết chỉ là "mua thêm dầu Iran", mà là khôi phục một tuyến vận tải Trung Đông ổn định và có thể dự đoán được.

Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị ngày 16/9 đã trực tiếp kêu gọi Iran và Mỹ kiềm chế, đồng thời thúc giục các bên thực hiện các biện pháp hiệu quả để mở lại Hormuz càng sớm càng tốt, nhằm bảo đảm vận tải năng lượng và chuỗi cung ứng quốc tế.

Thực tế, Trung Quốc đang sở hữu một "tấm đệm" năng lượng lớn. Đây là yếu tố khiến Bắc Kinh có vị thế khác biệt trong cuộc khủng hoảng này.

AP dẫn thông tin từ giới chuyên gia cho biết, Trung Quốc đã tích lũy khoảng 1,4 tỷ thùng dầu trong các kho dự trữ, tạo ra một lớp đệm đáng kể khi nguồn cung Trung Đông bị gián đoạn. Bắc Kinh cũng đã điều chỉnh lượng nhập khẩu và tận dụng nhiều nguồn cung thay thế. Điều này giúp giải thích tại sao cú sốc dầu do chiến tranh Iran chưa chuyển thành một cuộc khủng hoảng nguồn cung nghiêm trọng hơn đối với Trung Quốc.

Tuy nhiên, dự trữ chỉ có thể mua thêm thời gian, chứ không giải quyết được vấn đề nếu Hormuz bị phong tỏa kéo dài.

Tăng mua dầu Mỹ?

Một vấn đề rất đáng chú ý tại thượng đỉnh là khả năng Trung Quốc tăng mua dầu thô Mỹ.

S&P Global cho biết Bắc Kinh hiện áp thuế 20% đối với dầu thô Mỹ và Trung Quốc chưa nhập dầu Mỹ kể từ tháng 6/2025. Các nguồn trong ngành lọc dầu Trung Quốc và giới giao dịch cho rằng Bắc Kinh có thể giảm hoặc dỡ mức thuế này trong chuyến thăm của ông Tập, qua đó mở đường cho dầu Mỹ quay lại thị trường Trung Quốc.

Nếu xảy ra, đây sẽ là một thỏa thuận năng lượng có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với một giao dịch thương mại đơn thuần. Nhưng điều này không đồng nghĩa Trung Quốc sẽ thay thế dầu Iran bằng dầu Mỹ. Hai dòng dầu có các điều kiện thương mại, chất lượng dầu, vị trí nhà máy lọc dầu và cấu trúc logistics hoàn toàn khác nhau.

Thực tế cho thấy, Mỹ và Trung Quốc đang nhìn "an ninh năng lượng" theo hai cách khác nhau. Trong khi Washington nhìn vấn đề từ góc độ đòn bẩy địa chính trị: hạn chế doanh thu dầu Iran, gây sức ép lên Tehran và sử dụng ảnh hưởng của Trung Quốc để thúc đẩy kết thúc xung đột; Bắc Kinh lại nhìn từ góc độ an ninh nguồn cung và khả năng tự chủ: duy trì nhiều nguồn dầu, bảo vệ tuyến vận tải, sử dụng dự trữ và tránh để một quốc gia khác kiểm soát hoàn toàn khả năng tiếp cận năng lượng.

Vì vậy, dầu Iran chắc chắn trở thành một phép thử đối với quan hệ Mỹ–Trung.

Nếu Trung Quốc đồng ý tăng mua dầu Mỹ trong khi duy trì một phần dầu Iran, điều đó có thể tạo ra một cấu trúc năng lượng mới: Mỹ trở thành nguồn cung bổ sung cho Trung Quốc, còn Trung Quốc vẫn giữ vai trò thị trường đầu ra quan trọng của dầu Iran. Đây là sự cân bằng lợi ích khá phức tạp và có thể quan trọng đối với thị trường dầu trong những tháng tới.

Bình An