Có cần một quỹ riêng cho hoạt động thăm dò dầu khí?

Hoạt động tìm kiếm - thăm dò dầu khí luôn được xem là khâu có mức độ rủi ro cao nhất trong toàn bộ chuỗi giá trị của ngành công nghiệp dầu khí, nhưng đồng thời cũng là yếu tố quyết định khả năng duy trì sản lượng và bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn. Một giếng khoan thăm dò có thể tiêu tốn từ vài chục đến hàng trăm triệu USD, trong khi tỷ lệ thành công trên quy mô toàn cầu chỉ dao động khoảng 20-35%, tùy thuộc vào khu vực địa chất và mức độ trưởng thành của các bể trầm tích. Chính vì vậy, vấn đề nguồn lực tài chính dành cho hoạt động thăm dò luôn là một trong những nội dung được quan tâm nhất trong mô hình quản trị của các công ty dầu khí quốc gia (National Oil Companies - NOCs).

Một câu hỏi thường được đặt ra là liệu các tập đoàn dầu khí quốc gia như Petronas của Malaysia, PTT của Thái Lan, Equinor của Na Uy hay ADNOC của UAE có xây dựng một quỹ riêng dành cho công tác tìm kiếm - thăm dò hay không, và nếu có thì doanh nghiệp được tự chủ đến đâu trong việc sử dụng nguồn vốn này hay vẫn phải phụ thuộc vào quyết định của chính phủ nước đó.

"Quỹ thăm dò" độc lập?

Thực tế cho thấy, phần lớn các công ty dầu khí quốc gia thành công trên thế giới không thành lập một "quỹ thăm dò" độc lập theo nghĩa pháp lý. Thay vào đó, hoạt động tìm kiếm - thăm dò được tài trợ thông qua ngân sách đầu tư (Capital Expenditure - CAPEX) và kế hoạch đầu tư trung hạn hoặc dài hạn của doanh nghiệp. Điều tạo nên sự khác biệt giữa các NOC không phải là sự tồn tại của một quỹ chuyên biệt, mà là mức độ tự chủ trong việc quyết định phân bổ nguồn vốn đầu tư cũng như cơ chế quản trị giữa doanh nghiệp và Nhà nước.

Petronas của Malaysia được xem là một trong những mô hình thành công nhất về quản trị doanh nghiệp dầu khí quốc gia. Theo Petroleum Development Act năm 1974, toàn bộ quyền sở hữu và quản lý tài nguyên dầu khí của Malaysia được giao cho Petronas. Không chỉ đóng vai trò là doanh nghiệp kinh doanh dầu khí, Petronas còn thay mặt chính phủ thực hiện chức năng quản lý tài nguyên thông qua đơn vị Malaysia Petroleum Management (MPM). Đây là mô hình khá đặc biệt khi vai trò quản lý tài nguyên và vai trò kinh doanh được tập trung trong cùng một tập đoàn, song vẫn duy trì được tính minh bạch thông qua hệ thống quản trị doanh nghiệp hiện đại.

Mặc dù sở hữu quyền quản lý tài nguyên quốc gia, Petronas không vận hành một quỹ riêng dành cho hoạt động thăm dò. Hằng năm, doanh nghiệp xây dựng kế hoạch đầu tư vốn tổng thể, trong đó ngân sách dành cho lĩnh vực thượng nguồn được phân bổ theo nhu cầu thực tế của từng dự án. Nguồn vốn này được sử dụng cho toàn bộ chuỗi hoạt động tìm kiếm - thăm dò, từ khảo sát địa chấn, thu thập và xử lý dữ liệu địa chất, khoan các giếng thăm dò, thẩm lượng các phát hiện mới cho đến việc mua lại các tài sản dầu khí ở nước ngoài nhằm bổ sung trữ lượng. Việc điều chỉnh ngân sách được thực hiện linh hoạt theo triển vọng của từng khu vực cũng như diễn biến của thị trường dầu khí quốc tế.

Điểm đáng chú ý là các quyết định đầu tư của Petronas chủ yếu được thông qua Hội đồng quản trị và Ban điều hành doanh nghiệp, thay vì phải trình Chính phủ Malaysia xem xét từng dự án. Vai trò của chính phủ tập trung vào việc hoạch định chính sách năng lượng, bổ nhiệm lãnh đạo cấp cao và quyết định mức cổ tức Petronas phải nộp ngân sách nhà nước. Ngay cả đối với các hợp đồng phân chia sản phẩm (PSC), chương trình công việc và ngân sách đầu tư của từng lô dầu khí cũng do Malaysia Petroleum Management xem xét và phê duyệt với tư cách cơ quan quản lý tài nguyên, chứ không phải Chính phủ trực tiếp quyết định. Cơ chế này giúp Petronas duy trì tốc độ ra quyết định nhanh, đồng thời nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Các mô hình quản lý thăm dò dầu khí

Khác với Malaysia, ngành dầu khí Thái Lan được tổ chức theo mô hình tập đoàn, trong đó PTT đóng vai trò công ty mẹ, còn hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác được giao cho công ty con là PTT Exploration and Production (PTTEP). Điều này đồng nghĩa với việc PTT không trực tiếp quản lý một nguồn quỹ dành riêng cho hoạt động thăm dò. Thay vào đó, PTTEP chủ động xây dựng ngân sách đầu tư hàng năm, lựa chọn danh mục dự án ưu tiên và trình Hội đồng quản trị phê duyệt theo quy trình quản trị doanh nghiệp.

Mặc dù chính phủ Thái Lan vẫn là cổ đông lớn nhất của PTT, hoạt động đầu tư của PTTEP được vận hành tương tự một doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán. Các quyết định đầu tư không phải trải qua quy trình xin phép chính phủ đối với từng dự án cụ thể mà tuân thủ các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp, chịu sự giám sát của Hội đồng quản trị và cổ đông. Cơ chế này giúp PTTEP có đủ tính linh hoạt để liên tục mở rộng hoạt động ra nước ngoài trong nhiều năm qua, từ Malaysia, Oman, UAE đến Mozambique.

Xu hướng tương tự cũng được ghi nhận tại nhiều công ty dầu khí quốc gia hàng đầu khác như Equinor của Na Uy, Petrobras của Brazil, ADNOC của UAE, Saudi Aramco hay QatarEnergy. Các doanh nghiệp này đều không xây dựng quỹ thăm dò độc lập mà quản lý hoạt động đầu tư thông qua kế hoạch CAPEX nhiều năm và danh mục dự án được cập nhật thường xuyên.

Khi giá dầu tăng và dòng tiền cải thiện, ngân sách dành cho tìm kiếm - thăm dò thường được mở rộng nhằm gia tăng trữ lượng. Ngược lại, trong giai đoạn giá dầu suy giảm, các doanh nghiệp sẽ ưu tiên bảo vệ dòng tiền bằng cách cắt giảm hoặc trì hoãn các chương trình khoan có mức độ rủi ro cao. Điều này đã trở thành thông lệ quản trị phổ biến của ngành dầu khí quốc tế.

Việc các NOC không thành lập một quỹ thăm dò chuyên biệt xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trước hết, bản chất của hoạt động tìm kiếm - thăm dò là lĩnh vực có mức độ rủi ro rất lớn với chu kỳ đầu tư kéo dài. Một dự án có thể mất từ 5 đến 10 năm mới xác định được khả năng phát triển thương mại, trong khi tỷ lệ thất bại luôn ở mức cao. Nếu nguồn vốn được cố định trong một quỹ riêng, doanh nghiệp sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc đánh giá hiệu quả sử dụng vốn cũng như điều chỉnh kế hoạch đầu tư theo diễn biến thực tế.

Bên cạnh đó, nhu cầu vốn cho hoạt động thăm dò luôn biến động mạnh theo chu kỳ của thị trường dầu khí. Có những giai đoạn doanh nghiệp triển khai hàng chục giếng khoan mới mỗi năm, nhưng cũng có thời điểm phải thu hẹp chương trình thăm dò để bảo đảm an toàn tài chính khi giá dầu lao dốc. Một quỹ đầu tư cố định sẽ khó đáp ứng yêu cầu điều chỉnh linh hoạt này.

Quan trọng hơn, các tập đoàn dầu khí hiện đại đều áp dụng mô hình quản trị theo danh mục đầu tư (portfolio management). Ban điều hành không chỉ cân nhắc giữa các dự án thăm dò mà còn phải đánh giá hiệu quả tương đối giữa nhiều lĩnh vực như phát triển các mỏ hiện hữu, mua bán - sáp nhập tài sản dầu khí, phát triển LNG, đầu tư năng lượng tái tạo ngoài khơi hay các dự án thu giữ và lưu trữ carbon (CCS). Nguồn vốn vì vậy được điều chuyển đến những dự án mang lại hiệu quả kinh tế và giá trị chiến lược cao nhất, thay vì bị giới hạn trong một quỹ có mục đích cố định.

Vai trò của chính phủ

Mức độ can thiệp của chính phủ vào các quyết định đầu tư của doanh nghiệp dầu khí quốc gia cũng có sự khác biệt đáng kể giữa các quốc gia. Đối với những doanh nghiệp có mức độ tự chủ cao như Petronas, Equinor hay Saudi Aramco, chính phủ chủ yếu thực hiện vai trò chủ sở hữu thông qua việc bổ nhiệm lãnh đạo, hoạch định chiến lược phát triển ngành và thu cổ tức từ doanh nghiệp. Các quyết định về danh mục đầu tư, kế hoạch thăm dò hay phân bổ ngân sách phần lớn thuộc thẩm quyền của Hội đồng quản trị và Ban điều hành.

Ở nhóm doanh nghiệp như Petrobras hay PTT, Nhà nước vẫn giữ cổ phần chi phối nhưng hoạt động đầu tư được thực hiện theo cơ chế quản trị doanh nghiệp hiện đại và tuân thủ quy định của thị trường chứng khoán. Trong khi đó, tại một số quốc gia ở châu Phi và Mỹ Latinh, các công ty dầu khí quốc gia vẫn phụ thuộc đáng kể vào ngân sách công, khiến kế hoạch tìm kiếm - thăm dò phải chờ sự phê duyệt của Bộ Tài chính hoặc Quốc hội. Mô hình này thường khiến hoạt động đầu tư bị gián đoạn khi ngân sách nhà nước gặp khó khăn hoặc giá dầu giảm sâu, kéo theo nguy cơ suy giảm trữ lượng và sản lượng trong những năm tiếp theo.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy yếu tố quyết định thành công của một công ty dầu khí quốc gia không nằm ở việc có hay không một quỹ dành riêng cho hoạt động thăm dò. Điều quan trọng hơn là doanh nghiệp có được trao quyền tự chủ trong việc sử dụng dòng tiền hay không, có khả năng giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư hay không, Hội đồng quản trị có đủ độc lập để đưa ra các quyết định đầu tư dài hạn hay không và doanh nghiệp có thể tiếp cận các nguồn vốn quốc tế với chi phí hợp lý hay không. Chính những yếu tố này mới tạo nên năng lực cạnh tranh bền vững và khả năng bổ sung trữ lượng trong dài hạn.

Petronas là minh chứng rõ nét cho mô hình đó. Với cơ chế tự chủ tài chính cao và hệ thống quản trị theo chuẩn quốc tế, doanh nghiệp có thể chủ động xây dựng danh mục đầu tư toàn cầu, lựa chọn các khu vực thăm dò tiềm năng, điều chỉnh ngân sách theo chu kỳ giá dầu và tái phân bổ nguồn vốn giữa các lĩnh vực kinh doanh mà không cần chờ chính phủ phê duyệt từng dự án. Đây cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng giúp Petronas duy trì vị thế là một trong những công ty dầu khí quốc gia hiệu quả hàng đầu.

Trong bối cảnh quá trình chuyển dịch năng lượng đang diễn ra mạnh mẽ và chi phí tìm kiếm - thăm dò ngày càng gia tăng, xu hướng quốc tế cho thấy các NOC không hướng tới việc thành lập các quỹ đầu tư chuyên biệt mà ưu tiên xây dựng cơ chế quản trị minh bạch, trao quyền tự chủ tài chính và nâng cao trách nhiệm giải trình của doanh nghiệp.

Đối với các quốc gia đang cải cách doanh nghiệp nhà nước trong lĩnh vực dầu khí, bài học từ Petronas, PTTEP hay Equinor cho thấy chìa khóa thành công không nằm ở quy mô của quỹ đầu tư mà ở khả năng để doanh nghiệp chủ động phân bổ nguồn lực, đưa ra quyết định đầu tư kịp thời và chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng vốn trước chủ sở hữu và thị trường.

Bình An