Chi tiết kế hoạch hòa bình 14 điểm giữa Mỹ và Iran

Với chưa đầy 800 từ, bản đề cương gồm 14 điểm này bao gồm cả vấn đề nhạy cảm liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran. Dù vậy, văn bản hứa hẹn mang lại cho Iran nguồn tài chính rất lớn - không chỉ thông qua việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt để Tehran có thể bán dầu ra thế giới, mà còn có thể tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa và khoảng 300 tỷ USD vốn đầu tư.

Chính quyền của Tổng thống Donald Trump rất ưa chuộng các thỏa thuận nhiều điều khoản. Thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột tại Gaza từng là một kế hoạch gồm 20 điểm, trong khi kế hoạch chưa thành hiện thực nhằm chấm dứt chiến tranh Nga-Ukraine gồm 28 điểm.

Dưới đây là phân tích từng điều khoản của dự thảo thỏa thuận, được một quan chức cấp cao của chính quyền Tổng thống Trump trình bày với báo giới.

1. Chấm dứt chiến sự

Mỹ, Iran và các đồng minh của họ trong cuộc chiến hiện tại cam kết chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Lebanon, không tiến hành chiến tranh hoặc hoạt động quân sự chống lại nhau, không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, đồng thời bảo đảm toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon.

Điều đáng chú ý là văn bản không nêu đích danh Israel hay Hezbollah, dù đề cập đến "các đồng minh". Điều này rất quan trọng bởi chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon đã làm phức tạp các nỗ lực hòa bình.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết điều khoản này cũng đồng nghĩa với việc Iran phải ngừng tài trợ cho các tổ chức mà Mỹ coi là khủng bố và ngừng gây bất ổn trong khu vực.

2. Tôn trọng chủ quyền

Mỹ và Iran cam kết tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau và không can thiệp vào công việc nội bộ của đối phương.

Đây là tín hiệu quan trọng cho thấy Washington không còn theo đuổi mục tiêu thay đổi chế độ tại Iran như từng ám chỉ khi chiến tranh nổ ra.

3. Đàm phán thỏa thuận cuối cùng trong 60 ngày

Hai bên cam kết đạt được thỏa thuận cuối cùng trong vòng tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu đồng thuận.

Nếu MOU được ký ngày 17/6, thời hạn sẽ kết thúc vào ngày 16/8, dù có thể kéo dài thêm.

4. Dỡ bỏ phong tỏa hải quân

Ngay sau khi ký MOU, Mỹ sẽ bắt đầu dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với Iran và hoàn tất trong vòng 30 ngày. Mỹ cũng cam kết rút lực lượng khỏi khu vực lân cận Iran trong vòng 30 ngày sau khi đạt thỏa thuận cuối cùng.

Điều khoản này không làm rõ liệu Iran có tiếp tục giữ vai trò kiểm soát eo biển Hormuz hay không.

5. Khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz

Iran sẽ tạo điều kiện cho các tàu thương mại đi lại an toàn giữa Vịnh Ba Tư và Biển Oman mà không thu phí trong thời hạn 60 ngày.

Sau đó, Iran cùng Oman và các quốc gia ven Vịnh sẽ xây dựng cơ chế quản lý mới đối với eo biển Hormuz phù hợp với luật pháp quốc tế.

Điều này mở ra khả năng Iran có thể thu phí tàu thuyền trong tương lai, tạo nguồn thu lâu dài nếu được các bên chấp thuận.

6. Gói đầu tư 300 tỷ USD

Mỹ cùng các đối tác khu vực cam kết xây dựng kế hoạch đầu tư và tái thiết Iran trị giá ít nhất 300 tỷ USD.

Cơ chế thực hiện sẽ được hoàn tất trong thỏa thuận cuối cùng.

Đây là khoản tiền khổng lồ, vượt xa giá trị các tài sản bị phong tỏa hoặc nguồn thu tiềm năng từ việc thu phí qua eo Hormuz.

7. Dỡ bỏ toàn bộ lệnh trừng phạt

Mỹ cam kết chấm dứt mọi hình thức trừng phạt đối với Iran, bao gồm: Các nghị quyết trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc; Các nghị quyết của IAEA; Các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ; Các lệnh trừng phạt sơ cấp và thứ cấp.

Nếu được thực hiện đầy đủ, đây sẽ là bước đi vượt xa thỏa thuận hạt nhân JCPOA trước đây.

Việc dỡ bỏ trừng phạt không chỉ liên quan đến dầu mỏ mà còn mở lại quyền tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế cho Iran.

8. Vấn đề hạt nhân

Iran tái khẳng định sẽ không sở hữu hoặc phát triển vũ khí hạt nhân.

Hai bên đồng ý đàm phán về số phận kho uranium đã làm giàu cũng như các nhu cầu hạt nhân dân sự của Iran.

Tuy nhiên, MOU không yêu cầu Iran từ bỏ chương trình điện hạt nhân, và ngôn từ về cam kết hạt nhân được đánh giá là mềm hơn so với JCPOA.

9. Duy trì nguyên trạng

Trong thời gian đàm phán, Iran sẽ giữ nguyên hiện trạng chương trình hạt nhân, còn Mỹ sẽ không áp đặt thêm lệnh trừng phạt mới hoặc triển khai thêm lực lượng quân sự tới khu vực.

10. Cho phép Iran xuất khẩu dầu ngay lập tức

Ngay sau khi ký MOU, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp các giấy miễn trừ cần thiết để Iran xuất khẩu dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và các dịch vụ liên quan như vận tải, bảo hiểm và thanh toán ngân hàng.

Đây là một nhượng bộ lớn, mang lại nguồn thu tức thời cho nền kinh tế Iran.

11. Giải phóng tài sản bị phong tỏa

Mỹ cam kết cho phép Iran sử dụng các quỹ và tài sản đang bị đóng băng hoặc hạn chế.

Theo nhiều ước tính, tổng giá trị các tài sản bị phong tỏa của Iran có thể nằm trong khoảng từ 124 tỷ đến 167 tỷ USD.

Việc giải ngân số tiền này sẽ tạo cú hích lớn cho nền kinh tế Iran.

12. Cơ chế giám sát

Hai bên sẽ thiết lập cơ chế giám sát nhằm bảo đảm việc thực hiện MOU và tuân thủ thỏa thuận cuối cùng.

13. Đàm phán giai đoạn tiếp theo

Sau khi các điều khoản quan trọng như dỡ phong tỏa hải quân, mở lại Hormuz, cho phép xuất khẩu dầu và giải phóng tài sản được triển khai, Mỹ và Iran sẽ bắt đầu đàm phán về các nội dung còn lại.

Theo ông Vance, mọi lợi ích kinh tế dành cho Iran sẽ phụ thuộc vào việc Tehran thực hiện đầy đủ các cam kết.

14. Được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc phê chuẩn

Thỏa thuận cuối cùng sẽ được thông qua bằng một nghị quyết ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Điều này đồng nghĩa thỏa thuận sẽ cần sự chấp thuận của cả năm thành viên thường trực gồm: Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc, Nga.

Việc đưa thỏa thuận lên cấp độ Hội đồng Bảo an sẽ khiến bất kỳ nỗ lực hủy bỏ nào trong tương lai trở nên khó khăn hơn và mang tính quốc tế hơn.

Bình An